G C Lichtenberg: “It is as if our languages were confounded: when we want a thought, they bring us a word; when we ask for a word, they give us a dash; and when we expect a dash, there comes a piece of bawdy.”

Shel Silverstein : “Talked my head off Worked my tail off Cried my eyes out Walked my feet off Sang my heart out So you see, There’s really not much left of me.” ~

Martin Amis: “Gogol is funny, Tolstoy in his merciless clarity is funny, and Dostoyevsky, funnily enough, is very funny indeed; moreover, the final generation of Russian literature, before it was destroyed by Lenin and Stalin, remained emphatically comic — Bunin, Bely, Bulgakov, Zamyatin. The novel is comic because life is comic (until the inevitable tragedy of the fifth act);...”

Werner Herzog: “We are surrounded by worn-out, banal, useless and exhausted images, limping and dragging themselves behind the rest of our cultural evolution.”

John Gray: "Unlike Schopenhauer, who lamented the human lot, Leopardi believed that the best response to life is laughter. What fascinated Schopenhauer, along with many later writers, was Leopardi’s insistence that illusion is necessary to human happiness."

Justin E.H. Smith: “One should of course take seriously serious efforts to improve society. But when these efforts fail, in whole or in part, it is only humor that offers redemption. So far, human expectations have always been strained, and have always come, give or take a bit, to nothing. In this respect reality itself has the form of a joke, and humor the force of truth.”

विलास सारंग: "… . . 1000 नंतर ज्या प्रकारची संस्कृती रुढ झाली , त्यामध्ये साधारणत्व विश्वात्मकता हे गुण प्राय: लुप्त झाले...आपली संस्कृती अकाली विश्वात्मक साधारणतेला मुकली आहे."

Wednesday, August 16, 2017

जेंव्हा एक मानवी संभोग बंडाची कृती असते....G A and G O

२०१६/२०१७ साली पुन्हा  एकदा मोठ्या प्रमाणात जगभरात बेस्ट सेलर ठरलेली, जॉर्ज ऑरवेल (शीर्षकातील G O aka George Orwell) यांची 'नायन्टीन एटीफोर', १९४९ ही कादंबरी मी अजून पूर्ण वाचलेली नाही.

पण ब्रेनपिकिंग्ज.ओरजी वरील जोनाथन बर्टन यांची तिच्याकरिता काढलेली चित्रे बघून मी फार खूश झालो.

 'He knelt down before her and took her hands in his'

ऑरवेल यांची दामू व  कमळी आणि आजूबाजूला आहे पेरवाची बाग

कलाकार : जोनाथन बर्टन
वरील चित्र पहा.
आता होणार जो संभोग आहे तो साधासुधा नाही,  तर ती एक राजकीय कृती आहे,  बंड आहे.....कसे ते वाचा:

"...Quickly, with an occasional crackle of twigs, they threaded their way back to the clearing. When they were once inside the ring of saplings she turned and faced him. They were both breathing fast, but the smile had reappeared round the corners of her mouth. She stood looking at him for an instant, then felt at the zipper of her overalls. And, yes! it was almost as in his dream. Almost as swiftly as he had imagined it, she had torn her clothes off, and when she flung them aside it was with that same magnificent gesture by which a whole civilization seemed to be annihilated. Her body gleamed white in the sun. But for a moment he did not look at her body; his eyes were anchored by the freckled face with its faint, bold smile. He knelt down before her and took her hands in his.
"Have you done this before?"
"Of course. Hundreds of times—well, scores of times, anyway."
"With Party members?"
"Yes, always with Party members."
"With members of the Inner Party?"
"Not with those swine, no. But there's plenty that would if they got half a chance. They're not so holy as they make out."
His heart leapt. Scores of times she had done it; he wished it had been hundreds—thousands. Anything that hinted at corruption always filled him with a wild hope. Who knew? Perhaps the Party was rotten under the surface, its cult of strenuousness and self-denial simply a sham concealing iniquity. If he could have infected the whole lot of them with leprosy or syphilis, how gladly he would have done so! Anything to rot, to weaken, to undermine! He pulled her down so that they were kneeling face to face.
"Listen. The more men you've had, the more I love you. Do you understand that?"
"Yes, perfectly."
"I hate purity, I hate goodness! I don't want any virtue to exist anywhere. I want everyone to be corrupt to the bones."
"Well then, I ought to suit you, dear. I'm corrupt to the bones."
"You like doing this? I don't mean simply me; I mean the thing in itself?"
"I adore it."
That was above all what he wanted to hear. Not merely the love of one person, but the animal instinct, the simple undifferentiated desire: that was the force that would tear the Party to pieces. He pressed her down upon the grass, among the fallen bluebells. This time there was no difficulty. Presently the rising and falling of their breasts slowed to normal speed, and in a sort of pleasant helplessness they fell apart. The sun seemed to have grown hotter. They were both sleepy. He reached out for the discarded overalls and pulled them partly over her. Almost immediately they fell asleep and slept for about half an hour.

Winston woke first. He sat up and watched the freckled face, still peacefully asleep, pillowed on the palm of her hand. Except for her mouth, you could not call her beautiful. There was a line or two round the eyes, if you looked closely. The short dark hair was extraordinarily thick and soft. It occurred to him that he still did not know her surname or where she lived.
The young, strong body, now helpless in sleep, awoke in him a pitying, protecting feeling. But the mindless tenderness that he had felt under the hazel tree, while the thrush was singing, had not quite come back. He pulled the overalls aside and studied her smooth white flank. In the old days, he thought, a man looked at a girl's body and saw that it was desirable, and that was the end of the story. But you could not have pure love or pure lust nowadays. No emotion was pure, because everything was mixed up with fear and hatred. Their embrace had been a battle, the climax a victory. It was a blow struck against the Party. It was a political act...."

पेरवाच्या बागेत, दुपारी संभोग करून,  तसाच ठोसा लागावतात,  जी. ए. कुलकर्णींच्या 'कवठे', १९७४ या कथेतील, समाजाने वेडसर ठरवलेला हरकाम्या दामू आणि कष्टकरी कमळी.

खर म्हणजे दामू अजिबात हिंसक नाहीय  पण  त्याने संभोगानंतर त्यांना हटकणाऱ्या रखवालदाराचा नुकताच गळा दाबून जीव घ्यायचा प्रयत्न केलाय. कमळीमुळे तो रखवालदार वाचलाय.  दामू समाधानाने कमळी ला सांगतोय की बाग छान होती. त्याला कमळी ठसक्यात उत्तर देतीये:

 "… बाग छान नव्हती. आम्ही छान होतो. आम्हाला काय बागच पाहिजे, होय रे आडदांडा ? आयुष्यभर बागेतच पेरवे खात हिंडायला आम्ही काय खुळचट पोर आहोत की बडबड पोपट आहोत ? आम्ही जिथ बसू त्या ठिकाणी आमची बाग. ती बाग म्हणजे काही सगळ जग नव्हे. अरे, एवढ्या मोठ्या मातीत मरायला चार वाव जागा कशीही मिळते, मग चार वाव जागा जगायला मिळणार नाही होय?"

ती जणू समाज व्यवस्थेला सांगतीय: आम्हाला तुमचा गळा दाबायची गरज नाही, कुठल्याच हिंसेची गरज नाही कारण आमचा पेरवाच्या बागेतला संभोग हेच आमच त्या व्यवस्थेच्या विरुद्धच बंड होत.... It was a political act... Not merely the love of one person, but the animal instinct, the simple undifferentiated desire: that was the force that would tear the Party to pieces. ... Our embrace had been a battle, the climax a victory... तुम्ही कदाचित आम्हाला तुमच्या व्यवस्थेच्या परिघावरती कायम ठेवाल, आम्हाला बावळट  ठरवाल, हसाल, पण तुम्ही आमचा आनंद कधीच हिसकावून घेवू शकणार नाही..

इथे ऑरवेल यांचे आणखी एक सुंदर अवतरण आठवते:

“...At any rate, spring is here, even in London N. 1, and they can’t stop you enjoying it. This is a satisfying reflection. How many a time have I stood watching the toads mating, or a pair of hares having a boxing match in the young corn, and thought of all the important persons who would stop me enjoying this if they could. But luckily they can’t. So long as you are not actually ill, hungry, frightened or immured in a prison or a holiday camp, spring is still spring. The atom bombs are piling up in the factories, the police are prowling through the cities, the lies are streaming from the loudspeakers, but the earth is still going round the sun, and neither the dictators nor the bureaucrats, deeply as they disapprove of the process, are able to prevent it...”
(‘Some Thoughts on the Common Toad’, 1946)

Sunday, August 13, 2017

मृत्यूच्या फक्त काही तास आधी आगरकरांनी पाहिले टिळकांचे नक्राश्रू?...Fiction in Vishram Bedekar's 'Tilak aani Agarkar'

John Buchan, Greenmantle (1916) :

 “Some day, when the full history is written – sober history with ample documents – the poor romancer will give up business and fall to reading Miss Austen in a hermitage.”

“...All understanding is historical, and no human project escapes the characteristics of history-based humanity: fallible, limited, impure of motive, social, and always situated in a culture, a language, and a time. Not even science with its method and its formulas. Our very words have meaning not because of a set of definitional rules, Kuhn thought, but because they are based on ostensive exemplars, paradigms....” 

लोकसत्ताने कै. विश्राम बेडेकरांच्या ‘टिळक आणि आगरकर’, १९८० या नाटकाचे परीक्षण ऑगस्ट ६ २०१७च्या अंकात केले आहे.  मी ते नाटक वाचलेले/ पाहिलेले नाही.

त्या परिक्षणातील एक, दोन  वाक्य पहा:
 "... आगरकरांना त्यांच्या शेवटच्या आजारात टिळकांना भेटण्याची तीव्र इच्छा होती. परंतु ती अधुरी राहिली... शेवटच्या आजारात त्यांना टिळकांच्या भेटीची लागलेली आस प्रेक्षकांचे डोळे पाणावते...."
"... हे सारं जरी असलं तरी या दोघांच्या कुटुंबांत निरपवाद सख्य होतं. टिळकांच्या पत्नी सत्यभामा आणि आगरकरांच्या पत्नी यशोदा यांचा परस्परांबद्दलचा जिव्हाळा कधीच आटला नाही..आणि दुसरीकडे त्यांच्या कुटुंबांमधील अकृत्रिम स्नेह, जिव्हाळा,..."

सर्वसाधारण- १८५८ पासून त्यांच्या निधनापर्यंत, २००८-  १५० वर्षे, महाराष्ट्राच्या इतिहासाबद्दलचा अंतिम शब्द, माझ्या दृष्टीने, कै य दि फडकेंचा असतो.

फडकेंचे 'आगरकर' १९९६ साली प्रसिद्ध झाले. माझ्याकडे २००२सालची आवृत्ती आहे. हे पुस्तक म्हणजे य दिंच्या तत्कालीन महाराष्ट्राच्या अभ्यासाचे शिखर आहे. 'शोध बाळ गोपाळांचा' आणि 'व्यक्ती आणि विचार' ही यदिंची नावाजलेली आधीची पुस्तके या पुस्तकाची जणू तयारी होती!

 'आगरकर' मध्ये बेडेकरांच्या नाटकाचा कुठेही उल्लेख नाही. फडकेंनी त्या नाटकाबद्दल कुठे लिहले आहे का याची मला माहिती नाही.

'आगरकर' हे फडकेंचे पुस्तक माझे आवडते आहे. मी ते दोन-तीन वेळा संपूर्ण वाचल आहे. यापूर्वी ते या ब्लॉग वर काही वेळा येऊन गेले आहे- उदा. मे ३१ २०१३ ची पोस्ट : J S MIll: Why I Don't Share Ashok Shahane's Frustration With G G Agarkar. 

लोकसत्तातील विधाने वाचून माझा गोंधळ उडाला. टिळक आगरकरांना मृत्यपूर्वी भेटायला गेले होते हे वाचल्याचे मला चांगले आठवत होते. म्हणून मी पुन्हा ते पुस्तक उघडले.

त्या पुस्तकातील पृष्ठ २५१ आणि २५२ पानांवरील काही मजकुराची छबी खाली पहा:

 सौजन्य : य दि फडकेंच्या साहित्याचे सध्याचे कॉपीराईट होल्डर्स, मौज प्रकाशन गृह 

या वेच्यांवरून मला अस वाटतय की टिळक आगरकरांना त्यांच्या मृत्यूच्या आदल्या दिवशी, १६ जून १८९५ ला संध्याकाळीच भेटले होते आणि आगरकरांना ते आले यामुळे प्रचंड मनस्ताप झाला! आगरकरांचे मृत्यूच्या फक्त काही तास आधीचे वरील कडवट शब्द पहा: "...हे इथून केंव्हा एकदाचे जातात अस मला होऊन गेलं होतं..."

कुठून काढली बेडेकरांनी आणि लोकसत्ताने "भेटण्याची तीव्र इच्छा होती", "आस"....?....मला टिळक-आगरकर कॊटुंबिक जिव्हाळ्याबद्दल सुद्धा म्हणावे असे पुस्तकात काही आढळल नाहीय.

 'एक झाड : दोन पक्षी', १९८४ या त्यांच्या साहित्य ऍकेडेमी पुरस्कृत  पुस्तकामध्ये बेडेकर मैत्री या विषयावर खूप लिहतात. त्यांच्या खाजगी जीवनात मैत्री हा एक जिव्हाळ्याचा विषय होता असे वाचून वाटते. त्या सगळ्याचे  projection बेडेकरांनी 'टिळक आणि आगरकर' या नाटकात त्या दोन थोर पुरुषांच्या संबंधांवर केले आहे अस मला कायम वाटत आल आहे.

प्रसिद्ध ऐतिहासिक कादंबरीकार हिलरी मॅन्टेल (Hilary Mantel) यांचे अलिकडचे एक वक्तव्य आठवते :

"... When we memorialize the dead, we are sometimes desperate for the truth, and sometimes for a comforting illusion. We remember individually, out of grief and need. We remember as a society, with a political agenda — we reach into the past for the foundation myths of our tribe, our nation, and found them on glory, or found them on grievance, but we seldom found them on cold facts.."
बेडेकरांचे नाटक कलेच्या दृष्टीने बरे वाईट असेल पण तो इतिहास नाही, जसा तेंडुलकरांचे 'घाशीराम कोतवाल' इतिहास नाही तसेच.

किंबहुना तो बऱ्याच ठिकाणी इतिहासाचा विपर्यास आहे. ज्या आगरकरांनी 'हॅम्लेट'चे बरे-वाईट मराठीत रूपांतर केले त्यांना बेडेकरांचे नाटक कसे वाटले असते कुणास ठाऊक पण ते शेक्सपियरच्या सर्व नाटकांप्रमाणे  काल्पनिक आहे, ऐतिहासिक नाही हे म्हणायला ते नक्कीच विसरले नसते.

सौजन्य / कलाकार : बाळ ठाकूर

[हे मुखपृष्ठ इतके सुंदर आहे की लेखक सुद्धा त्याचे प्रस्तावनेत कौतुक करतात. मला वाटते, आगरकरांचा स्पार्टन साधेपणा (साधे, सोपे डिसाईन) , बुद्धिप्रामण्यवाद आणि त्यातून आलेला ताठरपणा, विचारांची मर्यादा (चौकट) , भाषेची जहालता (कम्युनिस्ट लाल रंग) यातून व्यक्त होतात.]

पोस्ट प्रसिद्ध झाल्यानंतर :
फेसबुक वर हे शेअर केल्यानंतर (पहा: https://www.facebook.com/yadiphadkeaguide/posts/1589091707789661) काही फीडबॅक आला. तो प्रत्यक्षात तिथे वाचू शकता.

मला फक्त एकच म्हणायचय:  श्री. फडके वारल्यानंतर या विषयावरची कोणतीही नवी माहिती प्रकाशात आलेली नाही.  एक साक्षेपी , कोणताही रंग न लावलेले इतिहासकार म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या फडकेंनी, उपलब्ध माहितीवरती आणि सखोल अभ्यासानंतर,  त्यांच्या पुस्तकात काढलेले निष्कर्ष,  मला वाचक म्हणून पूर्ण मान्य आहेत. मला  त्याबाबतीत कोणताही संदेह नाही.

Saturday, August 12, 2017

My Library...Sigh!


Today August 12 2017 is the National Library Day in India

Artist: Tom Gauld

Tuesday, August 08, 2017

आठ ओळीत, सत्तावीस शब्दात...मर्ढेकरांच्या कवितेतील इमोजी प्रवाह...a Mardhekar Poem in Emoji

"With celebrity portraits, emojis turn into fine art." (NYT News service as quoted in The Times of India, July 28 2017)

बा सी मर्ढेकर:
"कणा मोडला निश्चलतेचा
ह्या पालीच्या आवाजाने;
'धम्मं सरणम्' कुणी बोललें
पाषाणांतिल बुद्ध-मिशानें,

सरणावरती सरण लागलें,
जिवंत आशा पडे उताणी;
गया गोपीचा उतरे राजा.
'सुटला', म्हणती सारे, 'प्राणी' !"

(कविता क्रमांक: ३७, 'कांही कविता', १९५९/१९७७) 

१९७०च्या दशकात शालेय नभोवाणी या रेडिओ वरील कार्यक्रमात श्री पु भागवतांचे मर्ढेकरांवरचे छोटे भाषण ऐकले. त्यात श्री पुंनी या  कवितेचा 'संज्ञा प्रवाहाचे' उदाहरण म्हणून सांगितल्याचे आठवते. श्री पुंनी इतर काही इंटरेस्टिंग गोष्टी सुद्धा सांगितल्या होत्या.... वृत्त बदल, "चंद्रकिरणांनो, तुम्हां ...." (#२०,  'शिशिरागम') ह्या  कविते नंतर मर्ढेकरांना कसा नवा सूर, व्यक्तीमत्व  सापडले  वगैरे....

वरची कविता मला फार आवडली कारण ती लहान होती, म वा धोंड नाव माहिती व्हायच्या आधीच एखादे कोडे सुटावे तशी सुटली होती... त्यातल्या शाब्दिक कोट्या, संज्ञा प्रवाह समजले होते (अस किमान वाटत तरी होत!)... तोंडपाठ झाली होती / अजून आहे....

मिरजेच्या आमच्या रस्त्यावरील दोन मजली कौलारू घरात केंव्हातरी प्रचंड शांतता असताना पालीचा चुकचुकण्याचा खणखणीत आवाज यायचा... त्यामुळे "कणा मोडला निश्चलतेचा/  ह्या पालीच्या आवाजाने" अगदी भिडल होत ...आणखी एक म्हणजे पालीचा आवाज आला म्हणजे बोललेल (असेल तर!) सत्य आहे...

आता पुढच्या ओळीत सरपटणाऱ्या पालीची होते बोली पाली ... "'धम्मं सरणम्' कुणी बोललें"

 'धम्मं सरणम्' कस आणि कोण बोलल?... "पाषाणांतिल बुद्ध-मिशानें"....किमान त्याचा आव आणत,  तशा हेतून...कोणीतरी बोलल

सरण म्हणजे मराठीत : "चिता ; मृत मनुष्यास जाळण्याकरितां केलेली काष्ठादि रचना"....आणि  त्या चितेवर "जिवंत आशा पडे उताणी" ...

आणि शेवटी "'सुटला', म्हणती सारे, 'प्राणी' !"

 कसली सुसाट कविता हलली....आठ ओळीत, सत्तावीस शब्दात... चुकचुकणारी पाल ते सुटला म्हणत असलेले प्राणी!

Sunday, August 06, 2017

Robert Mitchum@100


Today August 6 2017 is 100th birth anniversary Robert Mitchum

Roger Ebert:

"Robert Mitchum was said to be an impossible interview, but I loved to spend time with him, because he didn't give a damn. He would say whatever he felt like saying, interview or not, didn't care if he was quoted, and would talk to you again. That's one reason he became such a larger than-life character: He wasn't protected by hovering press agents and thirtysecond sound bites...

...A 11 week people have been asking me who I liked better Jimmy Stewart or Robert Mitchum. I wouldn't play the game. They were both one of a kind. Each had a style, a grace, a bearing, a voice, a face, a walk, that was unmistakable and irreplaceable. To be forced to choose between them simply because of the unhappy coincidence of their deaths is meaningless. Who would you choose: John Wayne, or Jimmy Cagney? Bette Davis, or Marilyn Monroe. See what I mean?

..."What was his best movie?" people have asked me. With Mitchum, I answered Night of the Hunter, 1955, or maybe Out of the Past, 1947..."

Luckily for me, I have seen both and Mr. Ebert is right, Mr. Mitchum is just outstanding in both. 

Indeed, since I watched these films in this century, I realized how every aspect of the best Hindi films was influenced by Hollywood films, especially film noir. 

One of the very best, with Jane GreerJacques Tourneur's 'Out of the Past'

courtesy: respective copyright holders